Luận văn Pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính: Lý luận và thực tiễn

Nội dung tài liệu: Luận văn Pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính: Lý luận và thực tiễn

1. ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT BÙI TIẾN ĐẠT PHÁP LUẬT VỀ XỬ PHẠT VI PHẠM HÀNH CHÍNH: LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2008 1
2. ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT BÙI TIẾN ĐẠT PHÁP LUẬT VỀ XỬ PHẠT VI PHẠM HÀNH CHÍNH: LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Chuyên ngành : Lý luận và lịch sử nhà nƣớc và pháp luật Mã số : 60 38 01 LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS.TS. Phạm Hồng Thái HÀ NỘI - 2008 2
3. MỤC LỤC Trang Mở đầu 1 CHƢƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT VỀ XỬ PHẠT 5 VI PHẠM HÀNH CHÍNH 1.1. Xử phạt vi phạm hành chính và pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính 5 1.1.1. Khái niệm, đặc điểm của xử phạt vi phạm hành chính 5 1.1.2. Khái niệm, đặc điểm của pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính 8 1.2. Nội dung của pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính 11 1.2.1. Khái niệm vi phạm hành chính 11 1.2.2. Các nguyên tắc xử phạt vi phạm hành chính 20 1.2.3. Các hình thức xử phạt vi phạm hành chính và các biện pháp khắc phục hậu 21 quả 1.2.4. Các biện pháp ngăn chặn vi phạm hành chính và bảo đảm việc xử phạt vi 24 phạm hành chính 1.2.5. Thẩm quyền quy định vi phạm hành chính, hình thức xử phạt và các biện 25 pháp khắc phục hậu quả 1.2.6. Thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính 26 1.2.7. Thủ tục xử phạt vi phạm hành chính 27 1.3. Sơ lƣợc quá trình phát triển của pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính 29 ở nƣớc ta 1.3.1. Giai đoạn 1945 – 1975 29 1.3.2. Giai đoạn 1975 – 1986 30 1.3.3. Giai đoạn từ 1986 đến nay 31 CHƢƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ XỬ PHẠT 37 VI PHẠM HÀNH CHÍNH 2.1. Thực trạng quy định pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính 37 2.1.1. Hình thức các văn bản quy phạm pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính 37 2.1.2. Nội dung của pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính 40 2.2. Thực trạng thực hiện pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính 71 2.2.1. Áp dụng pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính 71 2.2.2. Chấp hành pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính 76 2.3. Đánh giá thực trạng pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính 79 2.3.1. Cấu trúc hệ thống pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính hiện hành 79 2.3.2. Những thành tựu 80 2.3.3. Những hạn chế 81 2.3.4. Nguyên nhân của những hạn chế 86 1
4. CHƢƠNG 3: PHƢƠNG HƢỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT 89 VỀ XỬ PHẠT VI PHẠM HÀNH CHÍNH 3.1. Yêu cầu hoàn thiện pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính trong giai 89 đoạn hiện nay 3.1.1. Hoàn thiện pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính nhằm đáp ứng yêu cầu 89 cải cách pháp luật trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền 3.1.2. Hoàn thiện pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính phục vụ yêu cầu hội 90 nhập quốc tế, bảo đảm sự tương thích của pháp luật Việt Nam và pháp luật quốc tế 3.1.3. Hoàn thiện pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính nhằm bảo vệ quyền 95 con người 3.2. Phƣơng hƣớng hoàn thiện pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính ở 97 nƣớc ta hiện nay 3.2.1. Xây dựng triết lý về vi phạm hành chính và pháp luật về xử phạt vi phạm 97 hành chính 3.2.2. Xác định lại mối quan hệ giữa pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính và 101 pháp luật hình sự 3.2.3. Xây dựng lại cấu trúc hệ thống pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính 102 3.3. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính ở nƣớc ta 102 hiện nay 3.3.1. Xây dựng Luật Xử phạt vi phạm hành chính 102 3.3.2. Xác định lại thẩm quyền quy định vi phạm hành chính, hình thức xử phạt và 104 các biện pháp khắc phục hậu quả 3.3.3. Xác định mối quan hệ giữa Luật Xử phạt vi phạm hành chính và các luật, 111 pháp lệnh chuyên ngành quy định về xử phạt vi phạm hành chính 3.3.4. Xác định rõ khái niệm “vi phạm hành chính”, “xử phạt vi phạm hành chính” 112 3.3.5. Bổ sung nguyên tắc xử phạt vi phạm hành chính 113 3.3.6. Bổ sung hình thức xử phạt vi phạm hành chính, xác định lại tính chất của 114 các hình thức đó 3.3.7. Bổ sung các biện pháp khắc phục hậu quả và phân loại theo từng lĩnh vực 115 3.3.8. Quy định thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính, thẩm quyền áp dụng các 115 biện pháp khắc phục hậu quả 3.3.9. Sửa đổi, bổ sung các biện pháp ngăn chặn vi phạm hành chính và đảm bảo 116 xử phạt vi phạm hành chính theo hướng bảo vệ quyền con người 3.3.10. Quy định thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính phù hợp với từng lĩnh vực 116 3.3.11. Hợp lý hóa thủ tục xử phạt vi phạm hành chính và tăng tính hiệu lực, hiệu 117 quả thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính KẾT LUẬN 118 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 122 2
5. DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT VPHC Vi phạm hành chính XLVPHC Xử lý vi phạm hành chính XPVPHC Xử phạt vi phạm hành chính PLXPVPHC Pháp lệnh Xử phạt vi phạm hành chính PLXLVPHC Pháp lệnh Xử lý vi phạm hành chính BLXPVPHC Bộ luật Xử phạt vi phạm hành chính BLXLVPHC Bộ luật Xử lý vi phạm hành chính LXPVPHC Luật Xử phạt vi phạm hành chính LXLVPHC Luật Xử lý vi phạm hành chính VBQPPL Văn bản quy phạm pháp luật HĐND Hội đồng nhân dân UBND Ủy ban nhân dân TAND Tòa án nhân dân 3
6. LỜI NÓI ĐẦU 1. Sự cần thiết của việc nghiên cứu đề tài Đấu tranh phòng chống các vi phạm pháp luật nói chung và vi phạm pháp luật hành chính nói riêng luôn là nhiệm vụ trọng yếu của nhà nước ta. Trong bối cảnh hiện nay, hệ thống pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính chưa đáp ứng yêu cầu của thực tiễn. Tính hiểu quả của các biện pháp xử phạt chưa cao; thủ tục xử phạt còn rườm rà; tình trạng mâu thuẫn, chồng chéo giữa các văn bản là những điều bức xúc của người dân cũng như bộ máy hành chính. Do đó, Nghị quyết của Quốc hội số 11/2007/NQ-QH12 ngày 21 tháng 11 năm 2007 về chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội nhiệm kỳ khoá XII (2007-2011) và năm 2008 đã đưa dự án Luật Xử lý vi phạm hành chính vào chương trình chính thức. Với dự án luật này, nhà nước ta mong muốn tạo một đột phá trong lịch sử phát triển pháp luật về xử lý vi phạm hành chính (trong đó có xử phạt vi phạm hành chính) của Việt Nam. Hiện nay, Pháp lệnh Xử lý vi phạm hành chính 2002 quy định xử lý vi phạm hành chính gồm xử phạt vi phạm hành chính và các biện pháp xử lý hành chính khác. Xét về mặt lý luận cũng như thực tiễn, xử phạt vi phạm hành chính và các biện pháp xử lý hành chính khác có bản chất, mục đích, đối tượng, các biện pháp áp dụng, thủ tục áp dụng khác nhau. Và trên thế giới có nhiều nước xây dựng một đạo luật riêng về xử phạt vi phạm hành chính. Do đó, việc nghiên cứu riêng về vấn đề pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính được đặt ra có ý nghĩa lý luận và thực tiến lớn. Vì vậy, học viên thực hiện Luận văn thạc sĩ với đề tài “Pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính: Lý luận và thực tiễn” để góp phần vào việc nghiên cứu đó. 2. Tình hình nghiên cứu Học viên đã tiếp cận một số công trình khoa học về vấn đề xử phạt vi phạm hành chính được công bố trong khoảng 10 năm gần đây như: a. Công trình khoa học nghiên cứu liên quan nhiều tới đề tài luận văn: Nguyễn Văn Thạch (1997), Trách nhiệm hành chính, Luận văn thạc sĩ luật học, Viện Nhà nước và pháp luật. Luận văn này nghiên cứu về chế định trách nhiệm hành chính - một cách tiếp cận gần gũi nhưng vẫn có nhiều điểm khác biệt với vấn đề pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính. Hơn nữa, luận văn này được nghiên cứu hơn 10 năm trước đây nên cần có sự nghiên cứu cập nhật với hiện tại. b. Các công trình khoa học nghiên cứu một vấn đề nhỏ trong việc xử phạt vi phạm hành chính hoặc pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính 4
7. - Vũ Thư (2000), Chế tài hành chính – Lý luận và thực tiễn, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội. - Đỗ Hoàng Yến (2002), “Tăng cường và đổi mới cơ chế kiểm tra, giám sát trong xử lý vi phạm hành chính”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp (8). - Bùi Xuân Đức (2006), “Về vi phạm hành chính và hình thức xử phạt hành chính: những hạn chế và giải pháp đổi mới”, Tạp chí Nhà nước và pháp luật (2). - Đỗ Hoàng Yến (2007), “Thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính và việc xây dựng Bộ luật Xử lý vi phạm hành chính”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp (5). - Nguyễn Ngọc Bích (2007), “Thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính và những bất cập trong quy định pháp luật hiện hành”, Tạp chí luật học (8). - Trương Khánh Hoàn (2008), “Bất cập của các quy định về biện pháp khắc phục hậu quả trong xử lý vi phạm hành chính”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp (31,32). c. Các công trình khoa học nghiên cứu về việc xử phạt vi phạm hành chính trong một lĩnh vực quản lý nhà nước cụ thể - Đàm Đức Tuyền (2006), Vi phạm hành chính và áp dụng trách nhiệm hành chính trong lĩnh vực hải quan tại thành phố Hồ Chí Minh, Luận văn thạc sĩ luật học, Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh. - Kim Long Biên (2007). Hoàn thiện pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan ở nước ta hiện nay, Luận văn thạc sĩ luật học, Viện Nhà nước và pháp luật phối hợp đào tạo với Đại học Luật TPHCM. - Bùi Huy Tùng (2007), Hoàn thiện pháp luật về xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực giáo dục, Luận văn thạc sĩ luật học, Khoa Luật - ĐHQGHN. d. Các công trình khoa học nghiên cứu tổng thể về pháp luật về xử lý vi phạm hành chính (bao gồm cả pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính) - Đỗ Hoàng Yến (2007), “Pháp luật về xử lý vi phạm hành chính ở một số nước trên thế giới”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp (10). - Viện Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp (2005), Bình luận khoa học Pháp lệnh Xử lý vi phạm hành chính năm 2002, NXB Tư pháp, Hà Nội. - Bộ Tư pháp (2007), Báo cáo đánh giá hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về xử lý vi phạm hành chính. - Bộ Tư pháp, Cơ quan phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) - Dự án VIE/02/015 (2008), Kỷ yếu Hội thảo Định hướng xây dựng Luật Xử lý vi phạm hành chính, Quảng Ninh, 08-09/5/2008. e. Các Giáo trình Luật Hành chính Việt Nam của Khoa Luật – ĐHQGHN, Trường Đại học Luật Hà Nội đề cập về trách nhiệm hành chính. 5
8. Các công trình khoa học trên hoặc đã cũ hoặc chỉ đề cập đến một tiểu vấn đề hoặc chưa trực diện nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện về pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính. Do đó, việc nghiên cứu đề tài luận văn này vừa là sự kế thừa, phát triển các công trình trên nhưng cũng là cách tiếp cận mới về mặt khoa học và có ý nghĩa về mặt thực tiễn. Các công trình trên là tài liệu tham khảo quan trọng cho luận văn thạc sĩ này. 3. Mục đích của đề tài Với đề tài này, tác giả mong muốn: - Làm rõ cơ sở lý luận của pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính. - Phân tích thực trạng quy định và thực hiện pháp luật xử phạt vi phạm hành chính; chỉ ra những hạn chế, bất cập của hệ thống pháp luật này. - Đề ra phương hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước trong giai đoạn hiện nay. 4. Phạm vi nghiên cứu Đề tài đi sâu nghiên cứu hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật và nội dung các quy định pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính. Vấn đề thực hiện pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính không phải là vấn đề trọng tâm nhưng cũng được xem xét nhằm đánh giá thực trạng pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính. 5. Phƣơng pháp nghiên cứu Luận văn được thực hiện bằng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau: 1. Phương pháp phân tích, tổng hợp Luận văn kế thừa, tổng kết lại những kết quả của các công trình nghiên cứu về xử phạt vi phạm hành chính. Tuy nhiên, đây không phải là sự sao chép vì đã có sự sắp xếp theo kết cấu khác theo góc nhìn của tác giả. 2. Phương pháp so sánh So sánh pháp luật xử phạt vi phạm hành chính của nước ta trong từng giai đoạn; So sánh pháp luật xử phạt vi phạm hành chính của nước ta với các nước trên thế giới. 3. Phương pháp lịch sử Xem xét pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính theo từng thời kỳ. Mỗi giai đoạn sẽ có pháp luật phù hợp. Từ đó tìm ra quy luật của sự phát triển pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính. 4. Phương pháp thống kê xã hội học Từ những kết quả thống kê, điều tra, khảo sát về thực trạng vi phạm hành chính và xử phạt vi phạm hành chính để đề ra những giải pháp hợp lý. 5. Các phương pháp của xã hội học pháp luật 6
9. Phân tích cơ sở xã hội của việc xử phạt vi phạm hành chính. 6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Luận văn là công trình khoa học nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên về pháp luật xử phạt vi phạm hành chính. Do đó, luận văn sẽ là tài liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu, giảng viên, học viên, sinh viên. - Luận văn đưa ra những kiến nghị để hoàn thiện hệ thống pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính. Do đó, luận văn sẽ là tài liệu tham khảo cho các nhà lập pháp. - Những điểm mới nhất của luận văn là: đưa ra triết lý về về vi phạm hành chính và pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính; đưa ra cấu trúc mới của hệ thống pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính; đưa ra các giải pháp dựa trên yêu cầu hoàn thiện pháp luật hiện nay cũng như kinh nghiệm trên thế giới. 7. Cơ cấu của luận văn Luận văn gồm 3 chương: Chƣơng 1: Những vấn đề lý luận về pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính Chƣơng 2: Thực trạng pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính Chƣơng 3: Phƣơng hƣớng, giải pháp hoàn thiện pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính 7
10. CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT VỀ XỬ PHẠT VI PHẠM HÀNH CHÍNH 1.1. Xử phạt vi phạm hành chính và pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính 1.1.1. Khái niệm, đặc điểm của xử phạt vi phạm hành chính 1.1.1.1. Khái niệm xử phạt vi phạm hành chính Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự có tính chất bắt buộc chung do nhà nước đặt ra hoặc thừa nhận, thể hiện ý chí nhà nước của giai cấp thống trị trên cơ sở ghi nhận các nhu cầu về lợi ích của toàn xã hội, được đảm bảo thực hiện bằng nhà nước nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội với mục đích trật tự và ổn định xã hội vì sự phát triển bền vững của xã hội [61, tr. 288]. Pháp luật có ba chức năng: điều chỉnh, bảo vệ và giáo dục. Sở dĩ pháp luật có chức năng bảo vệ vì trong xã hội vẫn tồn tại những “vi phạm pháp luật” – là hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm hại đến các lợi ích của xã hội, quyền và lợi ích của công dân, do người có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện một cách có lỗi [61, tr. 537]. Và người vi phạm pháp luật phải chịu trách nhiệm pháp lý – hậu quả của vi phạm pháp luật và được thể hiện trong việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền áp dụng các biện pháp cưỡng chế (chế tài xử lý) [61, tr. 550]. Vi phạm hành chính là một trong những loại vi phạm pháp luật xảy ra khá phổ biến và có ảnh hưởng lớn tới xã hội1. Vi phạm hành chính là hành vi (hành động hoặc không hành động) trái pháp luật, có lỗi (cố ý hoặc vô ý) do cá nhân có năng lực trách nhiệm hành vi hành chính hoặc tổ chức thực hiện, xâm phạm trật tự nhà nước và xã hội, trật tự quản lý, sở hữu của Nhà nước, của tổ chức và của cá nhân, xâm phạm các quyền, tự do và lợi ích hợp pháp của công dân mà theo quy định của pháp luật phải chịu trách nhiệm hành chính [81, tr. 393]. Và chủ thể thực hiện vi phạm hành chính phải chịu trách nhiệm hành chính - là hậu quả của vi phạm hành chính, thể hiện ở sự áp dụng bởi cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền những chế 1 Theo báo cáo của Công an các tỉnh, thành phố trên cả nước trong năm 1990 đã phát hiện 523.030 vụ vi phạm hành chính. Vậy mà, đến 2003, chỉ tính riêng trong lĩnh vực giao thông đường bộ, theo số liệu công bố của Bộ Công an thì trong 10 tháng đầu năm 2003 có 3.000.000 trường hợp vi phạm pháp luật về giao thông với số tiền nộp phạt là 347 tỷ đồng, đã quyết định tạm giữ trên 20.000 ôtô, 43,4, vạn môtô, xe máy mắc lỗi nặng, lập biên bản gần 1000 trường hợp hối lộ sau khi vi phạm (Nguồn: Báo An ninh thủ đô số 1097 ra ngày 03/11/2003 – [44, tr. 8] 8