Luận án Luận văn Biến đổi sinh kế ở Làng gia trung (huyện Mê Linh, Thành phố Hà Nội) trong tiến trình công nghiệp hóa và đô thị hóa

Nội dung tài liệu: Luận án Luận văn Biến đổi sinh kế ở Làng gia trung (huyện Mê Linh, Thành phố Hà Nội) trong tiến trình công nghiệp hóa và đô thị hóa

1. ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------------------ Phan Thị Ngọc BIẾN ĐỔI SINH KẾ Ở LÀNG GIA TRUNG (HUYỆN MÊ LINH, THÀNH PHỐ HÀ NỘI) TRONG TIẾN TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA VÀ ĐÔ THỊ HÓA LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC Hà Nội - 2020
2. ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------------------ Phan Thị Ngọc BIẾN ĐỔI SINH KẾ Ở LÀNG GIA TRUNG (HUYỆN MÊ LINH, THÀNH PHỐ HÀ NỘI) TRONG TIẾN TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA VÀ ĐÔ THỊ HÓA LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC Mã số: 62 31 03 02 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS. Nguyễn Văn Sửu XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ CỦA HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN Chủ tịch hội đồng đánh giá Người hướng dẫn khoa học Luận án Tiến sĩ PGS.TS. Lâm Bá Nam PGS.TS. Nguyễn Văn Sửu Hà Nội - 2020
3. LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án Tiến sĩ “Biến đổi sinh kế ở làng Gia Trung (huyện Mê Linh, thành phố Hà Nội) trong tiến trình công nghiệp hóa và đô thị hóa” là công trình khoa học của riêng tôi. Các số liệu trong luận án là trung thực, những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào. Nghiên cứu sinh Phan Thị Ngọc
4. LỜI CẢM ƠN Luận án này là một công trình nghiên cứu do tôi thực hiện và phát triển từ khóa luận tốt nghiệp và luận văn thạc sĩ. Để có kết quả này, ngoài những nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận được sự giúp đỡ của nhiều người và tổ chức, cơ quan. Trước hết, tôi muốn bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc và chân thành nhất tới thầy hướng dẫn là PGS.TS. Nguyễn Văn Sửu - Trưởng khoa Nhân học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Những tiến bộ và sự trưởng thành trong nghiên cứu khoa học của tôi hôm nay phần lớn nhờ có công sức truyền dạy của Thầy. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới tập thể cán bộ của Bảo tàng Nhân học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, đặc biệt là GS.TS. Lâm Thị Mỹ Dung - Giám đốc, TS. Bùi Hữu Tiến - Phó Giám đốc, đã luôn động viên, khuyến khích và tạo điều kiện cho tôi nghiên cứu và hoàn thành luận án. Xin gửi lời cảm ơn tới các bạn đồng nghiệp, ThS. Đoàn Văn Luân, Nguyễn Thu Hương, Đỗ Minh Nghĩa ... đã giúp đỡ và hỗ trợ cho tôi giải quyết một số vấn đề kỹ thuật trong quá trình viết luận án. Bản luận án của tôi không thể hoàn thành nếu không có sự giúp đỡ của Thầy /Cô và các bạn đồng nghiệp ở Khoa Nhân học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Tôi thật sự biết ơn họ. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đặc biệt tới cán bộ và người dân làng Gia Trung, trong gần 10 năm theo đuổi nghiên cứu về làng trong quá trình chuyển đổi, người dân và một số cán bộ ở làng đã dạy cho tôi sự thích ứng, giúp tôi hiểu được giá trị của cộng đồng làng và những thách thức trong cuộc sống và sinh kế của họ. Tôi thật sự biết ơn và thấu hiểu sự quan tâm, chia sẻ và giúp đỡ của chồng, con gái, bố mẹ và các em gái. Bản luận án này vừa là sự trưởng thành trong nghiên cứu khoa học của tôi vừa là món quà tinh thần tôi dành tặng Bố Mẹ tôi - Bậc sinh thành đã “gánh nặng cả cuộc đời” cho chị em tôi học tập và trưởng thành. Xin chân thành cảm ơn.
5. MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT ................................................................................... 4 DANH MỤC BẢNG .................................................................................................. 5 DANH MỤC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ ......................................................................... 6 MỞ ĐẦU .................................................................................................................... 7 1. Lý do chọn đề tài ................................................................................................ 7 2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu ......................................................................... 9 3. Lập luận nghiên cứu ..........................................................................................9 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .................................................................... 10 5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án ....................................................... 10 6. Bố cục luận án .................................................................................................. 11 Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ................................................................... 12 1.1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu ........................................................................... 12 1.1.1. Nghiên cứu sinh kế trên thế giới ................................................................. 12 1.1.2. Nghiên cứu sinh kế ở Việt Nam .................................................................. 16 1.2. Cơ sở lý luận ...................................................................................................... 28 1.2.1. Khái niệm công cụ ...................................................................................... 28 1.2.2. Khung sinh kế bền vững ............................................................................. 37 1.3. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................... 42 Tiểu kết chương 1 .................................................................................................... 45 Chƣơng 2. LÀNG GIA TRUNG: BỐI CẢNH LỊCH SỬ, VĂN HÓA, XÃ HỘI VÀ CHÍNH SÁCH CÔNG NGHIỆP HÓA, ĐÔ THỊ HÓA ................ 46 2.1. Bối cảnh lịch sử và đặc trưng văn hóa, xã hội ................................................... 46 2.1.1. Bối cảnh lịch sử .......................................................................................... 46 2.1.2. Đặc điểm văn hóa, xã hội ........................................................................... 49 2.2. Chính sách công nghiệp hóa, đô thị hóa và quá trình thu hồi đất ...................... 52 2.2.1. Chính sách công nghiệp hóa, đô thị hóa .................................................... 52 2.2.2. Chính sách thu hồi và hỗ trợ thu hồi đất .................................................... 57 Tiểu kết chương 2 .................................................................................................... 70 1
6. Chƣơng 3. SINH KẾ NÔNG NGHIỆP ................................................................. 71 3.1. Đất đai và hoạt động sản xuất nông nghiệp trước khi thu hồi đất ..................... 71 3.1.1. Giai đoạn trước năm 1945 ......................................................................... 71 3.1.2. Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 2000 ....................................................... 75 3.2. Hoạt động sản xuất nông nghiệp từ 2000-2017 ................................................. 81 3.2.1. Nguồn lực trong sản xuất nông nghiệp ...................................................... 81 3.2.2. Hoạt động sản xuất nông nghiệp ................................................................ 88 Tiểu kết chương 3 .................................................................................................... 98 Chƣơng 4. SINH KẾ CÔNG NGHIỆP ............................................................... 100 4.1. Đặc điểm nhóm công nhân ở làng Gia Trung .................................................. 101 4.2. Đào tạo nghề .................................................................................................... 104 4.3. Quá trình thích nghi việc làm công nhân ......................................................... 106 4.4. Thu nhập từ lương công nhân .......................................................................... 109 4.5. Sự bấp bênh của sinh kế công nghiệp .............................................................. 111 Tiểu kết chương 4 .................................................................................................. 115 Chƣơng 5. SINH KẾ DỊCH VỤ ........................................................................... 116 5.1. Sinh kế gắn với dịch vụ cho thuê nhà trọ......................................................... 116 5.1.1. Nguyên nhân và sự xuất hiện nhà trọ ....................................................... 116 5.1.2. Các loại hình nhà trọ ................................................................................ 119 5.1.3. Vai trò của kinh doanh nhà trọ với sinh kế hộ gia đình ........................... 128 5.2. Sự phát triển hoạt động dịch vụ ....................................................................... 134 5.2.1. Dịch vụ buôn bán thương mại .................................................................. 135 5.2.2. Dịch vụ trông trẻ ...................................................................................... 137 Tiểu kết chương 5 .................................................................................................. 139 Chƣơng 6. MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH ............... 140 6.1. Một số vấn đề đặt ra từ biến đổi sinh kế.............................................................. 140 6.1.1. Đa dạng sinh kế ........................................................................................ 140 6.1.2. Suy giảm sản xuất nông nghiệp ................................................................ 142 6.1.3. Tính bền vững của biến đổi sinh kế .......................................................... 144 6.2. Biến đổi sinh kế góp phần vào biến đổi văn hóa, xã hội và môi trường .146 6.2.1. Biến đổi văn hóa ....................................................................................... 146 6.2.2. Biến đổi xã hội .......................................................................................... 148 2
7. 6.2.3. Biến đổi không gian sống ......................................................................... 150 6.2.4. Ô nhiễm môi trường ................................................................................. 153 6.3. Một số gợi ý chính sách ................................................................................... 156 Tiểu kết chương 6 .................................................................................................. 160 KẾT LUẬN ............................................................................................................ 161 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ..................................................................................................... 165 TÀI LIỆU THAM KHẢO .................................................................................... 166 PHỤ LỤC ............................................................................................................... 179 3
8. DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết thƣờng (tiếng Việt và tiếng Anh) BCH Ban chấp hành CHXHCN Cộng hòa xã hội chủ nghĩa DFID Department for International Development (Cơ quan Phát triển Quốc tế - Vương quốc Anh) ĐVT Đơn vị tính JICA Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản GPMB Giải phóng mặt bằng H Hạng đất HĐND Hội đồng nhân dân KCN Khu công nghiệp KH Ký hiệu NĐ-CP Nghị định - Chính phủ Nxb Nhà xuất bản QĐTTg Quyết định Thủ tướng QĐ-UB Quyết định - Ủy ban TTLTQG I Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I UBND Ủy ban Nhân dân UN - Habitat Chương trình Định cư Con người Liên Hiệp Quốc 4
9. DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1: Khung giá bồi thường các loại đất năm 2003-2005 ................................... 59 Bảng 2.2: Các khoản bồi thường và hỗ trợ thu hồi đất nông nghiệp hạng 1 năm 2005 ....................................................................................................................... 62 Bảng 3.1: Ruộng đất trồng trọt ở Gia Trung đầu thế kỷ XIX ..................................... 72 Bảng 3.2: Bảng thống kê tư điền xã Gia Thượng năm 1805 ...................................... 72 Bảng 3.3: Diện tích đất tư điền của người dân Gia Trung phụ canh trên các cánh đồng của xã Giai Lạc ................................................................................................................... 73 Bảng 3.4: Sự suy giảm diện tích đất nông nghiệp ở Gia Trung trong giai đoạn tập thể hóa nông nghiệp ................................................................................................ 78 Bảng 3.5: Quy mô đất đai, số mảnh, xứ đồng của hộ gia đình chia đất năm 1993 .... 80 Bảng 3.6: Sự thay đổi quy mô ruộng đất nông của hộ gia đình bị thu hồi đất ........... 82 Bảng 3.7: Lao động phân theo chiến lược sinh kế chính ở Gia Trung ....................... 86 Bảng 3.8: So sánh hiện trạng làm nông nghiệp của các hộ 2011 và 2017 ................. 89 Bảng 4.1: Sự phân hóa theo độ tuổi của công nhân ở tổ 6 (năm 2016) .................... 101 Bảng 5.1: Phân loại tiện nghi sinh hoạt và thu nhập từ nhà trọ ................................ 127 5
10. DANH MỤC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ Hình 1.1: Khung sinh kế bền vững của DFID ............................................................. 38 Hình 2.1: Vị trí làng Gia Trung, thị trấn Quang Minh năm 2018............................... 49 Hình 2.2: Bản đồ phân bố các KCN ở miền Bắc Việt Nam và vị trí KCN Quang Minh ................................................................................................................... 53 Hình 2.3: KCN Quang Minh và vị trí các thôn/làng phụ cận ..................................... 55 Hình 2.4: Bản đồ quy hoạch chi tiết đất dịch vụ làng Gia Trung năm 2006 .............. 67 Hình 3.1: Bản đồ không gian địa lý và khu dân cư làng Gia Trung (1950-1960) ..... 76 Hình 3.2: Sơ đồ hóa hệ thống kênh mương bị san lấp ở Gia Trung ........................... 84 Hình 3.3: Sơ đồ hóa sự linh hoạt trong canh tác nông nghiệp năm 2017................... 97 Hình 5.1: Các loại hình nhà trọ cho thuê tại Gia Trung năm 2017........................... 123 Biểu đồ 2.1: Giá tiền bồi thường đất nông nghiệp ...................................................... 61 6